4K 7.1 Dolby Atmos bir tiyatro...
alkışlamaktan elim ağrıdı.
Beyaz altının laneti altında dokunan ilmeklere damlayan kanlı gözyaşları…
•••••
İstanbul Tiyatro Festivali’ni yıllardır ve istikrarlı bir şekilde takip eden izleyici olarak festivalin 30’uncu edisyonunun açılışını yapmak üzere İstanbul’a gelen Théâtre National de Strazburg (TNS) yapımı “Lacrima”ya tanıklık etmek paha biçilemezdi. Topluluğun direktörü ve uluslararası sahnenin en çarpıcı yönetmenlerinden Caroline Guiela Nguyen imzalı oyunun bünyede ve zihinde bıraktığı iz, temsil bittikten sonra dahi dalga dalga yayılan etkisiyle artarak devam etti. Latince’de “gözyaşı” anlamına gelen oyunun ismi, kumaşların dokusuna işlenen kolektif yası ve acıyı öylesine derinden bir anlatımla sahneye taşıyor ki arasız 175 dakikalık devasa sürenin varlığı, bir an dahi rahatsızlık yaratmıyor.
•••••
Haute couture (yüksek moda) kültürünün görünüşte her ne kadar ışıltılı ve paha biçilemeyecek bir zanaat gibi görünse de arka planında gözyaşıyla harmanlanmış görünmeyen bir emeği temsil ettiğini tüm çarpıcılığı ile aktaran oyun; sömürünün insan bedenindeki ve el işçiliğindeki somut izlerini anlamak için laboratuvar titizliğinde yaratılan bir dekor tasarım ile yansıtıyor. Seyircisini bir yandan ortaya çıkan güzellik karşısında hayran bırakan; diğer yandan ise sürecin arkasındaki korkunç şiddet ve sömürü düzeninin kaşları çatık sert yüzüyle karşı karşıya getiren Lacrima, Nguyen’in adeta granit dayanıklılığına sahip bir temel üzerine inşa ettiği metni sayesinde ahlaki gerilimini adım adım tırmandırıyor.
•••••
Bir İngiliz prensesinin düğünü için sipariş edilen gelinliğin Paris’teki bir modaevinden Alençon’daki dantel atölyelerine, oradan Mumbai’deki nakış ustalarına uzanan yolculuğunu hayatları birbirine düğümleyen küresel bir üretim süreciyle birbirine bağlayan oyun, kültürlerarası ve eşzamanlı bir kurgu yapısıyla ilerliyor. Bu noktada oyundaki canlı kamera kullanımı ve dizi/film estetiğini andıran hikâye aktarımı, tiyatronun sınırlarını genişleterek multidisipliner bir yapıya dönüşüyor. Doğrudan acıyı temsil eden ve onu görünür kılan bir tavrı benimsemeyen Nguyen, bu kapsamda hem metin hem de reji konusunda acının bedenlere, jestlere ve emeğe nasıl işlendiğini öne çıkarıyor. Bu da oyunu ajitasyon çerçevesini içerisine sıkıştırmayıp klişelerden uzaklaştırıyor. Yönetmenin “Dünyayı güzelleştiren insanlara…” ithaf ettiği oyunun bizlere sorgulattığı “Bugün kim ağlıyor?”, “Çağımızın gözyaşları neler?” ve “Yüksek moda ürünleri nerede üretiliyorlar ve hangi sistemler tarafından ortaya çıkarılıyorlar?” gibi sorular, metnin katman katman açılan dokusunu besliyor. Bu da zamanı, bedenleri, zanaatkârlığı, gururu, şiddeti ve gözyaşlarını kumaşın her bir santimetrekaresine özenle işliyor.
•••••
Açıkça ortada olan güzellik biçimlerini ödenen bedeller üzerinden tartışmaya açan Lacrima, özenli dekor ve ışık tasarımına eşlik eden kamera kullanımıyla da izleyici için standartların dışında bir deneyim vadediyor. Ellere ve kumaş üzerindeki küçük ayrıntılara bakmak için son derece doğru bir tercih olan kamera, Lacrima’da yalnızca “göstermek” için kullanılmıyor. Yönetmenin ifadesiyle aynı zamanda bakış meselesini de gündeme getiren kamera, “Neye bakmayı seçiyoruz ve görmemeyi kabul ettiğimiz şeyler neler?” sorusuna cevap arıyor. Bu sayede kamera bu hareketin bir parçası olarak bizi, artık bakışımızı başka yöne çeviremeyeceğimiz noktaya kadar yaklaştırıyor. Sarsıcı ve cesur üslubunu rolüyle adeta bütünleşen oyunculuklarla yücelten oyun, gözyaşının içine hapsolan hikâyeleri birer birer sahneye akıtıyor.
M u a z z a m.
Oyunun en başarılı tarafı kesinlikle sahneleme tekniği. Dekor, teknolojinin kullanımı ve farklı mekânlar arasındaki geçişler gerçekten çok başarılı. Kalabalık oyuncu kadrosuna rağmen sahnede çok iyi bir organizasyon kurulmuş. Hikâye de fena değil. Ancak üç saatlik oyun boyunca zaman zaman kendimi tiyatrodan çok, altyazılı bir film ya da belgesel izliyormuş gibi hissettim. Hatta bazı anlarda sanki bir film setinde yönetmenin ekranından çekimleri takip ediyormuşum duygusuna kapıldım. Bu etkiyi yaratabilmek de başlı başına bir başarı. Bununla birlikte görselliğin ve teknolojinin bu kadar ön planda olması, tiyatronun canlılık duygusunun biraz önüne geçmiş.Emeklerine sağlık….
🎭 30. İstanbul Tiyatro Festivali, Zorlu PSM'de Strasbourg Ulusal Tiyatrosu'nun Lacrima adlı yapımıyla açılışını yaptı. Caroline Guiela Nguyen'in yazıp yönettiği, 2024 yılında Avignon Festivali'nde prömiyerini yapan oyun, benim için hem ele aldığı meseleler hem de sahneleme biçimi açısından etkileyici bir tiyatro deneyimiydi.
🎭Hikayenin merkezinde İngiliz kraliyet ailesinden bir prenses için hazırlanan gelinlik var. Ancak mesele yalnızca bir gelinliğin dikilmesi değil. Paris'teki bir modaevinden Fransa'nın Alençon kentindeki dantel ustalarına, oradan Mumbai'deki nakış işçilerine uzanan üretim sürecinin ardında, birbirinden kilometrelerce uzakta yaşayan insanların hayatlarına tanıklık ediyoruz.
🎭Öncelikle sahneden söz etmek istiyorum. Zorlu'nun o kocaman sahnesi neredeyse bütünüyle bir modaevine dönüştürülmüştü. Dikiş masaları, çalışma alanları, mankenler, kumaşlar... Üstelik bunlar yalnızca dekor olarak duran nesneler değil de gerçekten çalışan, yaşayan bir atölyenin içindeymişiz hissi veriyordu.
🎭Ama beni asıl etkileyen, hikayenin anlatılma biçimiydi. Sahnenin üzerinde büyük bir ekran vardı. Bu ekran, üstyazıların yanı sıra oyuncuların kamera görüntülerini de bize ulaştırıyordu. Oyuncular kimi zaman görüş alanımızda, kimi zaman sahnenin arka tarafında kameralar aracılığıyla ekrana yansıyordu. Paris'teki modaevinin telaşından Mumbai'deki nakış atölyesine, oradan başka bir karakterin hayatına geçerken farklı mekanlarda yaşananları eşzamanlı olarak takip edebiliyorduk. Kimi zaman kendimi altyazılı bir film izliyormuş gibi hissettim, kimi zaman yeniden tiyatronun içinde buldum. Aynı anda pek çok şey olup bitmesine rağmen hiçbir şey birbirine karışmıyordu. Bütün bu farklı mekanlar, karakterler ve olaylar öylesine akışkan bir anlatımla birbirine bağlanmıştı ki bu sinematografik sahneleme dilini sevdim.
🎭Işık kullanımı da oldukça başarılıydı. Müzik baskın değildi ama gerektiği anlarda anlatıyı destekleyerek kendini hissettiriyordu. Sahne tasarımı, kamera kullanımı, ışık ve oyunculuk birbirinden bağımsız unsurlar gibi değil, aynı hikayeyi anlatmak için bir araya gelmiş parçalar gibiydi.
🎭Gelelim oyunun asıl meselesine. Düşünsenize, belki yalnızca birkaç saat giyilecek bir gelinlik için aylarca çalışan insanlar var. O gelinliğin üzerindeki küçücük bir nakışın, bir dantel parçasının ardında ne kadar emek, ne kadar zaman, ne kadar ustalık saklı. Biz çoğu zaman ortaya çıkan güzelliği görüyoruz. Oysa o güzelliğin ardındaki insanların kim olduklarını, nasıl yaşadıklarını, ne tür sıkıntılarla mücadele ettiklerini, işlerinin bedenlerinde ne gibi izler bıraktığını bilmiyoruz. Lacrima tam da bu görünmeyen hayatlara bakıyor. Üstelik yalnızca emek sömürüsü üzerinden ilerleyen bir anlatı da değil bu. İnsanların yaptıkları işe duydukları bağlılığı, ustalıklarını ve meslekleriyle kurdukları ilişkiyi de görüyoruz.
🎭 Bir tarafta her ayrıntısıyla kusursuz olması beklenen bir tasarım, diğer tarafta o kusursuzluğu yaratmaya çalışan insanların kendi hayatlarındaki mücadeleleri. Oyunun bu iki dünyayı bir arada ele almasını değerli buldum. Yine de zaman zaman karakterlerin yaşadığı güçlüklerin fazlaca üst üste getirildiği hissine kapıldım. Görünmeyen emeği ve insan hikayelerini anlatırken dramatik yoğunluğun yer yer biraz fazla artırıldığını düşündüm. Ancak bu çekincem, oyunun ele aldığı meseleleri ve bunları sahneye taşıma biçimini beğendiğim gerçeğini değiştirmiyor.
🎭Nguyen'in sosyoloji eğitimi almış olması da burada benim için ayrıca anlam kazandı. İnsanları yalnızca yaptıkları iş üzerinden değil, içinde bulundukları toplumsal ilişkiler, gündelik hayatları ve kişisel mücadeleleriyle birlikte ele alışında bu bakış açısının izlerini görmek mümkün. Bir meslektaşımın toplumsal meseleleri güçlü bir sahne anlatısına dönüştürmesini izlemekten ayrıca keyif aldım.
🎭Oyunun iki sahnesinde özellikle gerildiğimi söylemeliyim. Bunlardan biri, bir çift arasında yaşanan ve giderek sertleşen çatışmaydı. Diğeri ise finale doğru, büyük bir emekle hazırlanan nakışın son aşamalarına ilişkin bir sahneydi. Ayrıntıya girip izlemeyenlerin merakını kaçırmak istemiyorum ama her iki sahnede de kendimi olayların sonucunu endişeyle beklerken buldum. Birinde insan ilişkilerinin kırılganlığı, diğerinde ise aylarca verilen emeğin taşıdığı hassasiyet öne çıkıyordu. İki farklı gerilim, ikisi de oldukça etkileyici.
🎭Ancak oyunun süresine ilişkin bir çekincem var. Yaklaşık üç saatlik, neredeyse arasız bir temsilden söz ediyoruz. Kısa bir duraklama dışında sahneden hiç kopmadan bu kadar uzun süre konsantre olmak kolay değildi. Doğrusu bazı sahnelerde “Bu kadar uzamasına gerçekten gerek var mıydı?” diye düşündüm. Bazı sahnelerin daha kısa tutulmasının anlatının etkisini azaltmayacağı kanaatindeyim.
🎭Sonra kendi kendime başka bir şey düşündüm. Bir gelinliğin üzerinde aylarca çalışan insanların hikayesini izliyoruz. Biz ise üç saat boyunca oturup o hikayeye eşlik etmekte zorlanıyoruz. Acaba bu uzunluk, anlatılan emeğin ağırlığını seyirciye de hissettiren bir tercih olabilir miydi? Bilmiyorum. Belki de oyunu izlerken kendimce kurduğum bir bağlantıydı bu. Yine de uzunluğun böyle bir anlam taşıyabileceğini düşünmek, bazı sahnelerin dramaturjik açıdan daha ekonomik kurulabileceği yönündeki fikrimi değiştirmiyor.
🎭 Başlangıçla final arasında kurulan ilişkiyi de sevdim. Ayrıntıya girip sürprizi bozmak istemiyorum ama oyun, başladığı yere dönüyor gibi görünürken aslında bizi bambaşka bir durumla baş başa bırakıyor.
🎭 Sonuç olarak Lacrima, süresine ilişkin çekincelerime rağmen beğendiğim bir yapım oldu. Özellikle sinematografik anlatım dili, sahnenin çok işlevli kullanımı ve farklı coğrafyalarda yaşananları tek bir hikayede buluşturma becerisiyle aklımda kalacak.
Bir Bebek Evi / Plexus Polaire