Deneyiminizi arttırmak için sitemizde çerezleri kullanıyoruz. Devam ederek Gizlilik ve Çerez Politikamızı kabul etmektesiniz. Detaylı bilgi için tıklayınız.TAMAM
İsviçreli maske tiyatrosu topluluğu Mummenschanz, 1972'de Bernie Schürch, Andres Bossard ve Floriana Frassetto’nun bir araya gelmesiyle kurulmuş. Adı, Almancada gizlenmek, maskelenmek anlamına gelen “mummen” ile şans kelimesine gönderme yapan “Schanz”ın birleşiminden doğmuş. Topluluk zamanla sözü sahnenin dışında bırakmış; anlattıkları her ülkede, her dilde anlaşılsın istemişler. Bu sessiz dil onları Broadway’e kadar götürmüş, üç yıl boyunca orada sahne almışlar. Bugün de elli yılı aşkın bir birikimle maske ve nesne tiyatrosunun öncü isimleri arasında anılıyorlar.
Topluluğun yıllar içinde sevilen numaralarını yeni skeçlerle buluşturan Mummenschanz – 50 Years, elli yılı kutlayan bir yıl dönümü gösterisi. Paribu Art’ta izlediğim gösteride, topluluğun sanat yönetmeni Floriana Frassetto’yla birlikte Tess Burla, Sarah Lerch, Simon Huggler ve Kevin Blaser sahnedeydi. Teknik yönetmenliği Eric Sauge, yapımcılığı ise Marc Reinhardt üstlenmiş.
Aynı salonda daha önce izlediğim gösterilerde koltuklar hep numaralıydı; bu etkinlikte ise numarasız bir oturma düzeni vardı. Erken gelenler yer seçmekte biraz daha şanslıydı elbette, yine de bu büyüklükte bir salonda, bunca kalabalığa rağmen hiçbir kargaşa yaşanmadı, herkes kendine rahatça bir yer buldu. Seyircinin önemli bir kısmını çocuklar oluşturuyordu ve heyecanları baştan sona hiç dinmedi; nidaları, kahkahaları salonun her yanından duyuluyordu. Yanlarındaki büyükler de en az onlar kadar eğleniyordu.
Gösterinin belki de en büyüleyici yanı, doksan dakika boyunca tek bir kelimenin bile söylenmemesiydi. Sahnede yalnızca maskeler, biçimler, nesneler ve onları seçip öne çıkaran ışık vardı. Söz olmayınca kulak başka seslere açılıyor; naylon ve muşambadan yapılmış figürlerin hışırtısı bu yüzden çok dikkatimi çekti. Fosforlu renklerle parlayan, karanlığın içinde ışıl ışıl beliren figürlerin olduğu sahneler ise görsel olarak en sevdiklerim arasındaydı.
Aklımda kalan pek çok an var ama birkaçından söz etmeden geçemeyeceğim. Kocaman bir muşambanın hırçın bir denize dönüştüğü, ortasında küçük bir geminin dalgalarla boğuştuğu ve sonunda sulara gömüldüğü bölüm hâlâ gözümün önünde. Kil maskelerle yapılan numara da öyle. Oyuncular, karşılarında ayna olmadan, ne yaptıklarını görmeden, yalnızca elleriyle hissederek yüzlerindeki maskeyi yoğurdular ve onu durmadan başka hayvanlara dönüştürdüler.
Topluluğun en bilinen işlerinden tuvalet kâğıdı yüzler de gerçekten şahaneydi. Oyuncular kâğıtları parçalayıp sağa sola savurunca çocuklar, bir parçasını kapıp elinde tutabilmek için sahnenin önüne kadar koştular. Bir başka numarada seyirciye doğru dev, kırmızı bir top gönderildi ve salonda büyük bir coşku koptu. Herkes ona dokunmak, yakalamak istedi; çocuklar bırakmaya pek gönüllü olmayınca, sahnede bekleyen oyuncular topu geri alabilmek için epey sabır göstermek zorunda kaldı. Yüzlerinde biri viyola, öteki keman taşıyan iki figürün birbirleriyle ortak bir ritim tutturmaya çalıştığı bölüm de çok şirindi.
Maskelerin ve bütün bedeni saran kostümlerin içinde yüzlerini hiç görmediğimiz için hangi numarada kimin olduğunu bilmek mümkün değildi. Yine de hem duygularını hem anlatmak istediklerini yalnızca bedenleriyle, bir maskenin eğilişiyle, bir nesnenin kıpırdanışıyla seyirciye geçirmeleri büyük bir ustalıktı. Selamlamada oyuncular maskelerini çıkarıp karşımıza geçtiğinde, topluluğun kurucularından Floriana Frassetto’yu aralarında görmek ise ayrı bir mutluluktu. Yarım asır önce başlattığı bu yolculuğu hâlâ sahnede sürdürmesi bence çok kıymetli.
Ben bir yetişkin olarak gösteriyi büyük keyifle izledim. Bence hayatta bir kez yaşanması gereken türden bir deneyim. Topluluk, Aralık ayında Zürih’te başlayacak Adieu! adlı veda turnesini duyurdu. Ülkemize yeniden başka bir yapımla gelir mi bilmiyorum; gelirse fırsatı olan herkese, özellikle de çocuklarıyla güzel vakit geçirmek isteyenlere gönül rahatlığıyla öneririm. Bu sessiz dili yıllardır büyük bir özenle yaşatan Mummenschanz ailesine ve bu güzel gösteriyi İstanbul’a getiren herkese çok teşekkürler.
Lübnan doğumlu şair, yazar, ressam ve düşünür Halil Cibran (1883-1931), henüz çocuk yaşlarda ailesiyle birlikte Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etmiş ve yaşamının büyük bölümünü burada geçirmiş.
İlk eserlerini Arapça kaleme alan Cibran, ilerleyen yıllarda İngilizce yazmaya başlamış. Edebiyatla felsefeyi bir araya getiren, insanı ve hayatı farklı yönleriyle ele alan, manevi derinliğiyle öne çıkan eserleri sayesinde dünya çapında tanınan bir isim hâline gelmiş. İlk kez 1923 yılında İngilizce yayımlanan Ermiş ise yıllar içinde pek çok dile çevrilerek geniş bir okur kitlesine ulaşmış ve dünya edebiyatının klasiklerinden biri olarak yerini almış.
Ermiş, on iki yıl boyunca yaşadığı Orphalese kentinden ayrılmaya hazırlanan bilge El Mustafa’nın, kendisini uğurlamaya gelen insanlarla paylaştığı düşünceler etrafında şekilleniyor. Yurduna dönmek üzere beklediği geminin nihayet geldiğini gören El Mustafa, peşine takılan halkla birlikte kent meydanına doğru ilerliyor. Ancak kent sakinleri, kendilerine veda etmeden önce ondan son kez bilgeliğini paylaşmasını istiyor. Aşktan evliliğe, çocuklardan özgürlüğe, yasalardan ölüme kadar hayatın pek çok konusuna ilişkin sorular soruyorlar. El Mustafa da verdiği yanıtlarla insanın varoluşuna, hayatla kurduğu ilişkiye ve yaşamın anlamına dair düşüncelerini dile getiriyor. Böylece bir vedayla başlayan bu buluşma, insanı hayat üzerine düşünmeye, kimi zaman da kendi deneyimlerini yeniden değerlendirmeye davet eden şiirsel ve felsefi bir yolculuğa dönüşüyor.
Eserin yayımlanmasının üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen bugün hâlâ okurlara ve seyircilere söyleyecek sözünün bulunması da bence oldukça anlamlı. Çünkü zaman geçiyor, hayatlarımız değişiyor ama insanın aşka, mutluluğa, özgürlüğe ve yaşamın anlamına dair soruları, bunlara yanıt bulma çabası pek değişmiyor.
2026 yılında Edip Tepeli ve Zeynep Anacan tarafından kurulan JÜT’ün ilk oyunu Ermiş, Ekria ile ortak yapım olarak hazırlanmış. Zeynep Anacan’ın Türkçeye çevirdiği eseri sahneye uyarlayan Edip Tepeli, oyunun hem yönetmenliğini yapıyor hem de sahnede tek başına seyirciyle buluşuyor. Dekor tasarımında İrem Fıçıcıoğlu’nun, ışık tasarımında ise Eren Uğurhan’ın imzası bulunuyor.
Cibran’ın şiirsel ve felsefi anlatımı, modern meddah geleneğinden beslenen bu tek kişilik sahne yorumunda tiyatro ve hikâye anlatıcılığıyla buluşarak farklı bir biçimde hayat buluyor.
Uyarlamada dikkatimi çeken ilk tercihlerden biri, daha oyunun başında Orphalese kentinin yerini İstanbul’un alması oldu. Tepeli, seyircilerden bu hayali kenti İstanbul olarak düşünmelerini istiyor ve böylece Cibran’ın anlattıklarını hepimizin aşina olduğu bir şehre taşıyor. Kitapta ele alınan konuların büyük bölümüne kısa kısa değinilen oyunda, zaman zaman günümüzden izler taşıyan göndermelere de yer veriliyor.
Ancak beni asıl şaşırtan, düşünsel yönüyle öne çıkan Ermiş’in mizahın bu denli ön planda tutulduğu bir yaklaşımla sahneye taşınması oldu. Acaba bu tercihin ardında, özellikle genç kuşakların Cibran’ın düşünce dünyasıyla daha kolay bağ kurmasını sağlama isteği mi yatıyor diye merak ettim.
Oyunun temelinde yer alan hikâye anlatıcılığına, seyirciyle kurulan sohbetler, taklitler ve bir bölümde bütün salonun eşlik ettiği bir şarkı da dahil oluyor. Edip Tepeli, Karadeniz’den Ege’ye, doğudan batıya uzanan farklı yörelerden yaklaşık otuz karakteri canlandırıyor. Bazıları oldukça karikatürize edilmiş bu tiplemeler salonda bolca kahkaha yaratsa da açıkçası bu kadar fazla karaktere ve abartılı taklide ihtiyaç olup olmadığını düşünmeden edemedim. Yine de burada Tepeli’nin oyunculuk başarısını ayrı bir yerde değerlendirmek gerektiğine inanıyorum. Yalnızca bir baston ve şaldan yararlanarak sesini, mimiklerini ve beden dilini kullanması, karakterler arasında rahatlıkla geçiş yapabilmesi gerçekten takdire değer. Bu yönüyle yeteneğinden etkilendiğimi söylemeliyim.
Sahne tasarımı da dikkatimi çeken yönlerden biriydi. İrem Fıçıcıoğlu’nun hazırladığı dekorda, oyuncuya ayrılan alanın çevresine yerleştirilmiş, üzerlerinde çeşitli nesneler bulunan çok sayıda sütun yer alıyor. Eserde ele alınan konular bu nesnelerle temsil ediliyor ve anlatı hangi konuya yönelirse ilgili nesne ışıklandırılıyor. Eren Uğurhan’ın ışık tasarımıyla tamamlanan bu düzen çok hoşuma gitti.
Bütün bunların yanında, oyunun Cibran’ın eserindeki felsefi derinliği sahneye taşıma konusunda beni aynı ölçüde etkilediğini söyleyemeyeceğim. Özellikle mizahın dozunu yer yer fazla buldum. El Mustafa’nın dile getirdiği düşünceler üzerinde biraz durmaya, söylenenleri kendi içimizde değerlendirmeye fırsat bulamadan yeni bir tipleme, espri ya da güncel bir gönderme karşımıza çıkıyor.
Bu da kimi zaman anlatılanları yeterince özümseyemeden başka bir konuya geçmemize neden oluyor. Açıkçası bazı anlarda Halil Cibran’ın sözlerinin, oyuncunun sergilediği performansın gölgesinde kaldığını hissettim. Mizahın biraz daha ölçülü kullanılmasının, eserin düşündüren ve sorgulatan yönüne daha fazla alan açılmasını isterdim.
Bu nedenle oyunun, Cibran’la kurulan yakınlığa göre farklı karşılıklar bulabileceği kanaatindeyim. Yazarın eserlerini okumuş, anlatılarını benimsemiş ve üzerinde uzun uzun düşünmüş seyirciler için bu yorum biraz yüzeysel kalabilir; hatta beklentilerini karşılamayabilir. Buna karşılık Cibran’ı henüz tanımayanlar, özellikle de genç izleyiciler için keyifli bir ilk karşılaşma olabilir. Belki de oyunun ardından kitabı merak edip okumak isteyenler çıkacaktır.
Edebiyat eserlerinin farklı bakış açılarıyla sahneye taşınmasını ve tiyatroda çeşitli anlatım biçimlerine yer verilmesini değerli buluyorum. Benim için Ermiş, Edip Tepeli’nin oyunculuğuyla öne çıkan, sıkılmadan izlediğim fakat içerik bakımından biraz daha fazlasını görmeyi arzu ettiğim bir çalışma oldu. Bundan sonraki projelerini de takip edeceğim JÜT’ün ve Ermiş’in yolu açık olsun.
Oyunu izlemeyi planlayan tüm tiyatroseverlere şimdiden iyi seyirler diliyorum.
Küvetteki Gelinler (özgün adıyla The Drowning Girls), Kanadalı yazarlar Beth Graham, Charlie Tomlinson ve Daniela Vlaskalic’in birlikte kaleme aldığı bir eser. Beliz Coşar’ın Türkçeye çevirdiği metni Tatbikat Sahnesi için Erdal Beşikçioğlu yönetiyor; rolleri ise Hazal Türesan, Selin Zafertepe ve Naz Göktan paylaşıyor.
Oyun, 20. yüzyılın başlarında İngiltere’de yaşanan ve tarihe “Brides in the Bath” (Küvetteki Gelinler) cinayetleri olarak geçen gerçek olaylardan yola çıkıyor. Merkezde, mutlu bir yuva kurmayı düşleyen Bessie, Alice ve Margaret duruyor. Ayrı yaşamlardan gelen, kişilikleri birbirinden farklı bu kadınların yolu, onlara sevgi ve güven vadeden aynı adamla, George Joseph Smith’le kesişiyor. Üçü de dönemin toplumsal beklentilerinin etkisiyle evliliği yeni bir başlangıç olarak görürken aslında ustalıkla kurulmuş bir tuzağın içine çekiliyor. Umutlarını, hayal kırıklıklarını ve trajik sonlarını kendi ağızlarından dinlediğimiz bu anlatı, yalnızca bir suç öyküsü olarak kalmıyor; toplumun onlara biçtiği dar alanı ve istismar edilen duygularını da gözümüzün önüne getiriyor.
Küvetteki Gelinler’in görsel dünyası, kalabalık bir sahne yerine oyunun atmosferini besleyen birkaç güçlü unsura yaslanıyor. Barış Dinçel imzalı dekorun ortasında üç küvet, arkada ise yapraklarını dökmüş bir ağaç gövdesi var. Bessie, Alice ve Margaret’ın hikâyesi de büyük ölçüde bu küvetlerin içinden anlatılıyor. Koyu renkler, Yakup Çartık’ın loş ışıkları ve zaman zaman yükselen sis, her şeye kasvetli, tekinsiz bir hava katıyor.
Kostümlere gelince, onları da oldukça beğendim. Alisse Nuera’nın tasarladığı zarif gelinlikler, bu karanlık ortamın içinde ayrıca göze çarpıyor. Yüzleri kaplayan bembeyaz makyaj ise karakterlere hayaleti andıran bir görünüm kazandırırken mimikleri de daha belirgin kılıyor. Müzik tarafında aklımda kalan şarkı, finalde duyduğumuz ve çok sevdiğim “If You Go Away”. Bu şarkıyla karşılaşmak hem beni mutlu etti hem de kapanışın etkisini bir kat daha artırdı.
Oyunu izlerken en çok takdir ettiğim şeylerin başında, üç oyuncunun sergilediği performans geliyor. Hazal Türesan ve Naz Göktan’ı daha önce de izlemiştim; Selin Zafertepe’yle ise ilk kez bu oyunda tanıştım. Bir saati aşkın süre boyunca su dolu küvetlerin içindeler; defalarca batıp çıkıyor, dönüyor, Evrim Akyay’ın koreografisiyle suyun içinde dans ediyorlar. Üstelik bunların hepsini uzun gelinliklerle yapıyorlar. Islanan kumaşlara, dağılan saçlara ve makyajlara rağmen enerjilerinde en ufak bir düşüş hissetmedim. Oyun ilerledikçe Hazal Türesan’ın gözlerinin kızardığını fark ettim; bu küçük ayrıntı bile işin ne kadar yorucu olduğunu anlatmaya yetiyor.
Bu fiziksel çabanın yanında, karakterlerin duygularını da seyirciye ulaştırmaları gerekiyor. Her biri bunu abartıya kaçmadan, rollerin gerektirdiği tonu tutturarak başarıyor. Sahnede başka oyuncu yok; hikâyedeki diğer bütün karakterlere de yine onlar hayat veriyor. Hem bireysel performansları hem de birlikte yakaladıkları uyum gerçekten güzeldi. Bu kadar zahmetli bir sahnelemeyi, oyunculuğun duygusal yanından ödün vermeden taşıyabilmelerine hayran kaldım.
Alkışlardan sonra aklımdan çıkmayan şey, o üç kadının yaşadıklarının aslında ne kadar tanıdık olduğuydu. Aradan yüz yılı aşkın zaman geçmiş; ama kadınların yalnızca kadın oldukları için şiddete maruz kalması, hayatlarının ellerinden alınması hâlâ coğrafya tanımıyor. Bugün bile bu tür cinayet haberlerini duymaya devam ediyoruz; belki de bu yüzden oyun benim için yürek burkan bir deneyime dönüştü. Bir tiyatro oyununun bu acı gerçeği değiştirip değiştiremeyeceğini bilmiyorum; yine de yaşananları hatırlatmanın ve bu seslerin sahnede yeniden duyulmasının önemli olduğuna inanıyorum.
Metin yer yer sahnelemenin biraz gerisinde kalsa da hem görselliği hem oyunculuklarıyla beni etkileyen Küvetteki Gelinler’i bütün tiyatroseverlere gönül rahatlığıyla öneriyorum.
Küçük bir not: Oyunu DasDas’ın büyük salonunda izledim; küvetlerden su sıçrasa da ilk sırayla oyun alanı arasındaki mesafe epey geniş olduğu için bize kadar ulaşmıyordu. Ancak seyircinin sahneye çok yakın oturduğu daha küçük salonlarda ön sıradakilerin birkaç damladan nasibini alması kuvvetle muhtemel.
Emeği geçen tüm ekibe teşekkür ediyor, hepsini içtenlikle tebrik ediyorum. Oyunu izlemeyi düşünenlere de şimdiden iyi seyirler.
Mummenschanz - 50 Years / Mummenschanz