🎭Bir kadının hayatındaki eksiklikleri kim belirler? Kendisi mi, yoksa onun adına tamamlanmış bir hayatın tarifini yapan toplum mu?
🎭Federico Garcia Lorca'nın 1934 yılında kaleme aldığı "Yerma", adını İspanyolcada “çorak”, “verimsiz” anlamlarına gelen bir sözcükten alıyor. Kanlı Düğün ve Bernarda Alba'nın Evi ile birlikte yazarın kırsal üçlemesinde yer alan eser, annelik özlemi üzerinden bireysel arzularla toplumsal beklentilerin çatışmasını ele alıyor. Ancak Lorca'nın yarattığı trajediyi yalnızca çocuk sahibi olamayan bir kadının acısına indirgemek, metnin asıl derinliğini gözden kaçırmak olur.
🎭1930'ların İspanya'sında geleneksel aile yapısı, dini değerler ve namus anlayışı, özellikle kadınların yaşam alanlarını belirleyen güçlü unsurlar. Evlilik ve annelik, kadının toplumsal kabulünün önemli ölçütleri arasında yer alıyor. Aradan geçen yaklaşık bir asra rağmen bu düşünce biçiminin farklı kültürlerdeki izleri bütünüyle silinmiş değil.
🎭Türkiye açısından bakıldığında da mesele yalnızca geçmişe ya da kırsal yaşama özgü değil. Modern kent hayatı, eğitim düzeyi veya ekonomik bağımsızlık, kuşaklar boyunca aktarılan değer yargılarından kendiliğinden arınmayı sağlamıyor. İnsanlar farkında olmadan içselleştirdikleri kalıplarla hem kendi yaşamlarını sınırlandırabiliyor hem de başkalarının tercihlerine müdahale edebiliyor. Üstelik bu tutumlar yalnızca erkekler tarafından değil, kadınlar tarafından da yeniden üretilebiliyor. Dolayısıyla burada tek tek kişilerin ötesinde, kadınlığın nasıl yaşanması gerektiğini tarif eden köklü bir zihniyet söz konusu.
🎭Yerma'nın çıkmazı da bu noktada belirginleşiyor. Onun anne olma isteği gerçek ve güçlü. Ancak bu arzunun ne ölçüde kişisel bir özlem, ne ölçüde kendisine öğretilmiş bir kadınlık idealinin uzantısı olduğu sorusu, eserin en düşündürücü yanlarından biri. Dahası Yerma, kendisini kuşatan kuralların yalnızca mağduru değil, aynı zamanda taşıyıcısı.
🎭Yerma'nın Víctor'a duyduğu yakınlığa rağmen benimsediği sadakat ve namus anlayışından uzaklaşamaması, içselleştirdiği kuralların en belirgin örneklerinden. Kendi mutluluğunun önündeki engelleri görse bile onlardan bağımsız bir hayat düşünememesi, trajedisini derinleştiriyor. Böylece Lorca, yalnızca dışarıdan gelen baskıyı değil, bireyin zihninde kök salmış kuralların gücünü de görünür kılıyor.
🎭Tiyatro Proje No2'nin sahnelediği, R. Onur Duru'nun Lorca'nın eserinden hareketle yeniden yazdığı "Yerma", Can Ali Çalışandemir'in yönetmenliğinde Yeşim Alıç'ın tek kişilik performansıyla seyirci karşısına çıkıyor.
🎭Bu uyarlamada hikayenin kapısını büyücü Dolores aralıyor. Lorca'nın yarattığı kadınlara göndermelerle başlayan oyun, Dolores'in seyirciyle kurduğu doğrudan ilişki sayesinde zaman zaman mizahi bir ton kazanıyor. Küçük sataşmalar ve beklenmedik çıkışlar, trajedinin ağırlığı içinde hoş bir soluklanma alanı yaratıyor.
🎭Dolores'in rehberliğinde ilerleyen oyunda Yeşim Alıç, Yerma'dan kocası Juan'a, geçmişten tanıdığı ve yakınlık duyduğu Víctor'dan anne olan arkadaşı Maria'ya, köyün diğer kadınlarından yaşlı bir kadına kadar pek çok karaktere hayat veriyor. Beden dilini, sesini ve mimiklerini kullanarak karakterler arasındaki geçişleri belirginleştirmesi, performansının güçlü yanlarından.Sahnedeki enerjisi ve vokal performansı da bu çeşitliliği destekliyor.
🎭Sahne tasarımında yukarıdan sarkıtılan geniş, yarı saydam naylonlar kullanılmış. Fanların etkisiyle sürekli dalgalanarak seyirciye doğru yaklaşan bu yüzeyler, ışıkla birleştiğinde etkileyici bir atmosfer oluşturuyor. Ardında beliren oyuncunun silueti ve karakter geçişlerine eşlik eden ışık kullanımı, görsel zenginliği artırıyor. Özellikle ön sıralardan izlendiğinde seyirciyi de içine çeken bu hareketlilik, oldukça yalın bir malzemeyle güçlü bir sahne etkisi yaratılabileceğini gösteriyor.
🎭Ne var ki oyunculuk ve görsel tasarımdaki başarının, oyunun ritmine aynı ölçüde yansımadığını düşünüyorum.Yaklaşık 75 dakikalık yapımda bazı bölümlerin gereğinden fazla uzatılması, dramatik etkiyi zayıflatıyor. Özellikle dere kenarında çamaşır yıkayan kadınların sahnesi, toplumsal yargıların nasıl ortak bir dile dönüştüğünü göstermesi bakımından önemli. Kadınların birbirlerinin hayatları üzerindeki denetimini görünür kılan bu bölüm, aslında eserin sosyolojik açıdan en dikkat çekici damarlarından birini taşıyor. Ancak sahnenin uzaması ve benzer vurguların tekrarlanması, bir noktadan sonra dikkatimi dağıttı.
🎭Kimi anlarda duyguların gereğinden fazla büyütülmesi de benzer bir etki yarattı. Seyircinin kendi çıkarımlarına bırakılabilecek düşüncelerin fazlaca belirginleştirilmesi, metnin gücünü artırmak yerine azaltabiliyor. Oysa trajedinin etkisi her zaman yüksek sesli bir dışavurumda aranmamalı. Sıkı bir dramaturjik düzenlemenin, oyunun hem temposuna hem de duygusal bütünlüğüne katkı sağlayacağını düşünüyorum.
🎭Oyunun ardından yaşananlar da geceye ayrı bir güzellik kattı. 10 Kasım akşamındaki temsilde, Yeşim Alıç'ın İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvarından öğrencilerinin de seyirciler arasında olduğunu öğrendik. Temsil sonunda öğrencilerinin ve konservatuvardan meslektaşlarının sahneye davet edilmesiyle samimi ve duygusal anlar yaşandı. Açıkçası bu buluşma, benim için oyunun ardından gecenin en güzel anlarından biri oldu.
🎭Sonuç olarak Yerma, Yeşim Alıç'ın başarılı oyunculuğu ve etkili görsel tercihleriyle ortalamanın üzerinde bir sahne deneyimi sunuyor. Dramaturjik açıdan daha sıkı bir yapının, oyunun etkisini artırabileceğini düşünüyorum.
🎭Lorca'nın neredeyse bir asır önce kaleme aldığı bu eserin bugün yeniden sahnelenmesini, kadınların yaşamlarına ilişkin toplumsal beklentilerin hala sorgulanmaya değer olması açısından önemli buluyorum. Bana göre Yerma, annelik arzusundan çok daha fazlasını, bireyin kendi hayatını şekillendirme hakkıyla ona biçilen roller arasındaki çatışmayı düşündürüyor. Farklı zamanlarda ve coğrafyalarda karşılık bulabilen bu meselenin tiyatro aracılığıyla yeniden gündeme taşınması kıymetli.
🎭Eleştirdiğim noktalar olmakla birlikte, sahneye konulan emeği ve özellikle Yeşim Alıç'ın çok karakterli performansını takdir ettim. Bu anlamlı eseri seyirciyle buluşturan tüm ekibi kutluyor, yollarının açık, sahnelerinin bol olmasını diliyorum.
Yerma / Proje No 2